• امتیاز کلی شما به این وبلاگ
  • تا کنون
  • 5 4 50

سیاحتی در طهران عصر مشروطه

تهران چه ویژگی‌هایی داشت که توانست ظرفی برای انقلاب مشروطه باشد؟

شهرها همیشه ظرف رخداد‌های جمعی هستند. به این معنی که تکاپوهای جمعی و حرکت‌های مردمی که سازنده تاریخ هستند، همیشه در دل مکان‌های خاصی از یک شهر رخ می‌دهند و اتفاق می‌افتند. اما این مکان‌ها مگر چه ویژگی‌هایی دارند که این اتفاق در آن‌ها پا می‌گیرد و مسیر تاریخ را تغییر می‌دهد؟ شاید نگاه به تاریخ مختصر یکی از مهم‌ترین رخدادها و خیزش‌های اجتماعی ایران یعنی انقلاب مشروطه که تاثیراتش، تا به امروز مشهود است، بتواند تا اندازه زیادی این موضوع پیچیده را برای ما روشن کند.  

مشروطه‌خواهی در جهان
کلمه مشروطه در ایران به نظامی اطلاق می‌شود که پس از انقلاب 1324 قمری و براساس ساختار پارلمانی و قانون محدودیت اختیارات شاه تشکل یافت. محمدعلی شاه قاجار، ابتدا تحت فشار آزادی‌خواهان این وضعیت را قبول کرد اما بعدا مجلس را به توپ بست. این جریان از ایران آغاز نشده و از اروپا به ایران رسیده است.‌ مشروطه‌خواهی، برای اولین بار در بریتانیا شکل گرفت و پس از آن در انقلاب کبیر فرانسه از محورهای مهم بود و رفته‌رفته به سراسر قاره سبز گسترش یافت. پس از این بود که این سبک از جنبش و اصلاح ساختار سیاسی ایده‌ای شد که کشورهای خاورمیانه و مشرق زمین هم با آن همسویی پیدا کردند.

مشروطه خواهان در تهران

 

زمینه انقلاب مشروطه
مشروطه‌خواهی یا آنطور که ترویج یافته است «انقلاب مشروطه» مجموعه‌ای است از فعالیت‌های جمعی، روشنگری‌های روشنفکرانه دگراندیشانِ عصر قاجار و همراهی توده‌های آزادی‌خواه، به طور مشخص دوران ناصر الدین‌شاه، که در زمان بر مسند قدرت نشستن مظفر‌الدین‌شاه به ثمر نشست و منجر به امضای فرمان یا دقیق‌تر قانون مشروطه به دست پادشاه ایران در زمان خود شد. این قانون در یک توضیح کلی، اختیارات تام و تمام شاه را محدود می‌کرد و فضایی برای عاملان دیگر اجتماعی و مدنی باز می‌شد تا بتوانند در حیطه این فضا، دست به اقدامات سازنده و توسعه‌ ساز بزنند و ساختار کهنه و ناکارآمد حکومت و پهنه‌های شهری را در طرحی نو به روز کنند. ازجمله روشنفکرانی که محصولات فکری‌شان جرقه روشن شدن آتش‌فشان مشروطه را در دل اذهان عموم و توده‌های مردم روشن کرد، می‌شود به میرزا ملکم خان و میرزا عبد‌الرحیم طالبوف اشاره کرد که سهم بسزایی در شکل‌گیری خواستِ مشروطه‌خواهی داشتند.
اما اینطور هم نبود که صرفا به مدد چند رساله‌ی روشنفکری و چند فقره بست‌نشینی در باغ این سفارت یا حریم آن امام‌زاده مشروطه پیروز شود. زمینه‌ی اجتماعی اصلی مشروطه به آموزش عمومی در سطحی بالا برمی‌گردد. یعنی به دارا‌لفنون و اعزام دانشجویان به فرانسه و روسیه. عبد‌الرحیم طالبوف، از مهم‌ترین چهره‌های مشروطه‌خواهی عمری را در داغستان گذراند و با زبان روسی و اصول اولیه سوسیال دموکراسی آشنایی عمیقی یافته بود.
نکته‌ی دیگر، توسعه زیرساخت‌های کشور ازجمله راه‌آهن و صنعت پست کشور بود که در آن زمان به واسطه حضور بریتانیایی‌ها و کشف نفت در مسجد‌سلیمان و منطقه جنوب، رشد چشمگیری یافت. پس شبکه‌ی تلگراف و راه‌آهن دو عنصر مهم در تسریع کردن جریان اطلاعات و رفت و آمد‌ها در تهران شدند و تغییرات پیوسته با همین پیچیدگی‌های ارتباطی، یک فضای پویای اجتماعی در شهر تهران پدید آورد. در این ایام اولین کاروان‌های کم و بیش گردشگری به بسیاری از شهرهای تاریخی ایران مثل تهران و قم و مشهد سفر می‌کردند که در زمان خود امری نو بود. تمام این تغییرات از تهران به عنوان یک شهر پیشه‌وری با پیشه‌های کشاورزی و دامپروری و دباغی و قاپ‌اندازی و مال مردم‌خوری، شهری تجاری ساخت که افراد در آن به مشاغل بازرگانی و امور دولتی مرتبط، ارتقاء شغل و حرفه یافتند.

مشروطیت


در همین ایام بود که خیزش‌های پراکنده‌ای در جای‌جای ایران که بعدها به عنوان بلوای نان و مانند آن معروف شد پا گرفت. در جواب این، شاه ایران، ناصر‌الدین‌شاه قاجار، بیشتر و بیشتر به اعمال بوالهوسانه ادامه می‌داد و مدام اداره بخش‌هایی از حکومت را در قبال پول به بیگانگان و اشراف واگذار می‌کرد. طوری که در سه سال پایانی پادشاهی او سالیانه پنجاه هزار پوند انگلیس کشور کسری بودجه داشت.
چنین دگرگونی‌ای در ساختار اجتماعی ایران که همراه بود با رشد سطح آگاهی عمومی، روشنفکران و مردم را به این نتیجه رساند که باید با کم‌کردن از قدرت شاه، بستری مدنی برای پویش‌های جمعی پدید بیاورند که فارغ از ساختار سیاست و اقتصاد به جامعه و نفع اکثریت مردم، خط بدهد. این پیشروی مهم اجتماعی ایران، در دل مکان‌هایی اتفاق افتاد که اگر نبودند احتمالا جنبش مشروطه خواهی با موانع بیشتری رو به رو می‌شد. در ادامه این مطلب به بررسی این اماکن ویژه می‌پردازیم.

طهران در زمان مشروطیت

 

بازار تهران
اولین جایی که باید در این رابطه به آن پرداخته شود، بازار تهران است. بازار تهران همیشه محل پاگرفتن جنبش‌های اجتماعی بوده. طبقه بازاری به دلیل تمکن مالی همیشه دوست داشته با پرداخت هزینه‌ها سهمی برای خودش در هر پیشروی اجتماعی بخرد و به همین دلیل هم هست که تا امروز ما همیشه به بازاریان ایران کم و بیش در معنایی کنایی بدهکاریم. اما سوای این نکته، بازار تهران به دلیل داشتن فضاهای تودرتو با واشدگاه‌های عریض و طویل که امکان جمع شدن افراد را داشت، به یکی از مراکز تجمع مشروطه‌خواهان تبدیل شد. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این فضا، داشتن فضاهای ورودی و خروجی متعدد در سرتاسر ساختار خطی آن است. دیگر ویژگی، کنار هم جمع بودن و فعالیت اصناف مختلف در جوار یکدیگر است که باعث شکل‌گیری یک هسته اجتماعی قوی در این مکان قدیمی و اصیل شهر تهران شده است. همه‌ی این‌ها و ویژگی‌های بسیار دیگر مثل منعطف بودن فضا و نفوذپذیری مناسب مردم به درون آن و حس و حال مردمی آن، سبب شد تا بخشی از هسته‌ی مشروطه‌خواهی در این مکان نطفه‌گذاری شود. اینجا بود که طبقه متوسط شهری توانست ابزار تولید و توسعه را از انحصار اشراف خارج سازد. به طور مثال در این دوره بود که تجار و بازرگانان غیراشرافی هم توانستند برای خودشان خانه‌های ویلایی با معماری سبک التقاتی اروپایی به شیوه متشخص معماری اشرافی بسازند.

بازار تهران قدیم

 

خانه‌ مستوفی‌الممالک
خانه‌ها گاهی سیاسی‌ترین فضاهای شهری می‌شوند. در زمان مشروطه هم خانه برخی از دگراندیشان سرشناس تهران به محلی برای شکل‌گیری محافل روشنفکری و سیاسی مشروطه‌خواهان تبدیل شد. مستوفی‌الممالک خودش صدراعظم بود اما در جریان انقلاب کم کردن از قدرت شاه، و امضا شدن فرمان مشروطه از هیچ کوششی فروگذار نکرد. خانه‌ی این روشنفکر و رجل سیاسی برجسته با معماری اصیل قاجاری، در چهارراه گلوبندک واقع‌ است که یکی از اصیل‌ترین محلات کلانشهر مشروطه بوده است.

خانه مستوفی الممالک

 

دارالفنون
یکی از مهم‌ترین مراکز شکل گیری مشروطه، دارالفنون بوده است. البته ناصرالدین شاه این مدرسه را جزو نهادهای آموزشی سلطنتی قرار داد اما دانش‌آموختگانی که از این مدرسه رهسپار فرنگستان شدند در بازگشت زمینه ساز پاگرفتن مشروطه شدند. استاد محمدحسن فروغی و دکتر سیدعلی شایگان از جمله این افراد اصلاحجو بودند. نکته مهم درباره دارلفنون، فضاهای جنبی این مدرسه از جمله کتاب‌خانه‌ی بزرگ این مدرسه است. اگر نمی‌دانید دارالفنون کجاست، باید بگوییم که این مدرسه در خیابان ناصرخسرو قرار دارد.

دارالفنون تهران

 

 باغ سپهسالار میدان بهارستان
باغ و عمارت سپه سالار، از اولین مکان‌هایی است که درش هسته‌ی اولیه مشروطه نطفه‌گذاری شده است. این نطفه‌ی روشنفکری در ادامه مانند یک گوله‌برفی بزرگ تبدیل به بهمنی شد که رخداد بزرگ مشروطه را منجر گشت. این مکان در کنار سایر مدارس مهم تهران، مثل دارالفنون از مکان‌های غیرمذهبی هستند که مشروطه نقشی موثر ایفا نموده‌اند. باغ سپه‌سالار در میدان بهارستان قرار دارد.

باغ سپهسالار تهران

 


کاخ گلستان
کاخ محبوب ناصر‌الدین‌شاه یعنی کاخ گلستان یکی از مهم‌ترین مکان‌هایی است که با تاریخ مشروطه گره خورده است. این کاخ از عهد ناصری محل جلوس شاهان و شاهزادگان بوده ولی در زمان ناصری به بالاترین سطح از درجه اهمیت ارتقا یافت. این کاخ در نزدیکی بازار تهران و در میدان پانزده خرداد تهران واقع شده است.

کاخ گلستان تهران


 
سبزه میدان
یکی از مهم‌ترین میدان‌های تهران، از دیرباز سبزه میدان بوده است. این فضا به دلیل وسعت و همواری‌ای که داشته همیشه مکانی بوده برای تجمع مردم و بیان مطالبات جمعی. در زمان مشروطه هم یکی از جاهایی که مردم می‌توانستند جمعیت زیادی را به آن بکشانند و اعتراضات اجتماعی را سازمان بدهند سبزه میدان بازار بوده است. اینجا یکی از مهم‌ترین فضاهای به یادگار مانده از طهران عصر صفوی است که در دوران مختلف تحولات بسیاری را به چشم دیده است. ازجمله در زمان قاجار و بعد از آن در زمان به قدرت رسیدن رضاشاه پهلوی.

سبزه میدان

 

ویژگی‌مکان‌هایی که به مشروطه‌خواهی کمک کردند
تمام این فضاها در درجه اول، توانستند در مقطعی از زمان، دست کم، به حالت جمعی تبدیل شوند. یعنی یک فضای عمومی شوند که هرکسی می‌توانست به آن ورود و خروج کند. دوم اینکه دارای حس تعلق بودند و مردم این مکان‌ها را متعلق به خودشان می‌دانستند. سومین نکته هم این است که مکان‌هایی بودند که از نظر معماری و جای قرارگیری متمایز بودند. یعنی هم معماری مشخصی داشتند و هم در نقطه‌ای از جغرافیای شهر تهران قرار داشتند که محل رفت آمد بسیاری از مردم بود. این ویژگی‌ها سبب می‌شد تا حجم زیادی از انرژی تحول‌خواهان ناخودآگاه به این مکان‌ها وارد شود.

انقلاب مشروطه

 

پیامدهای انقلاب مشروطه
مشروطه زمینه‌ساز تحولات مثبتی شد. ازجمله مفاهیمی چون قانون اساسی و مجلس دموکراسی به رسمیت شناخته شدند. دوم اینکه یک تجربه موفق برای تحولات و رشد اجتماعی به دست آمد. سوم اینکه دخالت بیگانه را در کشور بسیار کم کرد از رخنه استعمارگران فرصت‌طلب جلوگیری نمود.
اگر شما هم یم‌خواهید سیاحتی در تهران عصر مشروطه داشته باشید، همراه علاءالدین تراول در تورهای تهرانگردی باشید و اطلاعات جامعی درخصوص تهران کسب کنید.

پیامدهای انقلاب مشروطه


 

کاربر محترم : نظرات و تجربیات شما در خصوص سیاحتی در طهران عصر مشروطه به سایر کاربران در انتخاب های خود کمک می کند.
  • امتیاز کلی شما به این وبلاگ
  • عالی
  • تا کنون
  • 5
لایک شما به این وبلاگ   4

عنوان نظر شما

شرح نظر شما

نام عکس آپلود عکس