امروزه صنعت گردشگری علاوه بر این که به منبع درآمدی قدرتمند تبدیل شده است، راهی برای ترویج صلح و دوستی در جهان محسوب می‌شود و می‌تواند زندگی انسان‌ها را زیباتر کند. هر انسانی باید به طور مساوی به خدمات گردشگری دسترسی داشته باشند، در حال حاضر حدود یک میلیارد نفر از مردم جهان با مشکلات جسمی متعددی رو به رو هستند که دسترسی آن‌ها را به خدمات گردشگری دشوار نموده است. با وجود رشد تکنولوژی در جهان هنوز مقاصد بسیاری وجود دارند که افراد دچار معلولیت حرکتی، مشکلات بینایی یا شنوایی، نمی‌توانند از آن‌ها استفاده و بازدید کنند، علاوه بر آن افراد کهنسال و یا زنان باردار نیز در استفاده از خدمات گردشگری مشکلات خاص خود را خواهند داشت. از این رو در سال‌های اخیر موضوعی به نام گردشگری در دسترس یا گردشگری برای همه مطرح شده است که ایجاد تساوی در برخورداری همه افراد از خدمات گردشگری به خصوص افراد دارای ناتوانی جسمی مهم‌ترین هدف آن به شمار می‌رود. در این مقاله با وبلاگ علاءالدین تراول همراه باشید تا با مفهوم گردشگری در دسترس بیشتر آشنا شوید.

عبارت گردشگری در دسترس (Accessible Tourism) یا گردشگری برای افراد ناتوان جسمی و ذهنی، در سال 2009 توسط دیکسون و دارسی مطرح گردید. این شاخه از گردشگری علاوه بر گردشگران معلول، نابینا، ناشنوا، لال و کم‌بینا، تسهیلاتی را برای زنان باردار، سالمندان و مادرانی که با کالسکه و نوزاد سفر می‌کنند، فراهم می‌کند. در سال‌های اخیر تعاریف متعددی از گردشگری در دسترس ارائه گردیده است که در ادامه به آن‌ها می‌پردازیم. گردشگری در دسترس را فرایند توانمندسازی معلولان و سالمندان بر اساس اصول برابری به وسیله ارائه خدمات، محیط و محصولات گردشگری تعریف کرده‌اند. در تعریفی دیگر، گردشگری در دسترس عبارت است از طراحی مقاصد گردشگری، اطلاعات و محصولات به طوری که متناسب با رفع نیازهای افراد با دسترسی‌های خاص باشد. در تعریفی حتی گردشگرانی که زبان انگلیسی نمی‌دانند نیز جزو گردشگران در دسترس و افراد با نیازهای خاص به شمار می‌روند.

هر ساله کشورهای عضو سازمان جهانی گردشگری (UNWTO) روز 27 سپتامبر را که روز جهانی گردشگری شناخته می‌شود، با برنامه‌ها و رویدادهای ویژه گرامی می‌دارند. هدف از تصویب این روز آگاهی بخشی به جامعه درباره اهمیت گردشگری و منافع اجتماعی سیاسی فرهنگی و اقتصادی آن است و به این منظور هر سال شعاری توسط این سازمان انتخاب می‌شود. در سال 2016 شعاری با عنوان "گردشگری برای همه، ارتقا و دسترسی جهانی" در خصوص اهمیت در دسترس بودن گردشگری برای تمام افراد جامعه برگزیده شد که بر سه گروه کودکان، سالمندان و معلولان تأکید داشت. رئیس سازمان جهانی گردشگری پیامی در این خصوص منتشر کرد که در آن اهمیت گردشگری در زندگی روزمره تمام افراد دنیا و لزوم دسترسی همه به آن را تأکید نموده است. او در پیام خود عنوان کرد که هنگام سفر با مردم و فرهنگ‌های مختلفی آشنا می‌شویم و با کشف حقایق بیشتر درک‌مان از دنیای اطرافمان تغییر می‌کند اما هنوز افراد بسیاری در جهان هستند که از این تجربیات محروم‌اند؛ بنابراین دسترسی عمومی به خدمات گردشگری برای همه مردم باید جزو اصول سیاست گردشگری باشد که در کنار رعایت کردن حقوق مسلم انسان‌ها، فرصت‌های اقتصادی زیادی نیز برای ذینفعان فراهم می‌کند.

ناتوانی یا معلولیت به چه معناست

تعاریف متعددی برای تعریف معلولیت وجود دارد که هرکدام به جنبه‌ای از مفهوم آن پرداخته است اما سازمان بهداشت جهانی در سال 1981 تعریفی از معلولیت ارائه داد که عبارت است از "وجود اختلال در رابطه بین فرد و محیط". همچنین در تعریفی دیگر از این سازمان در سال 2007، معلولیت، ناتوانی شامل اختلالات، محدودیت‌های حرکتی و محدودیت‌های مشارکت به شمار می‌رود. مرکز آمار ایران نیز در سال 1365 تعریف خود از معلولیت را ارائه داد که بر اساس آن، افراد نابینا، ناشنوا، لال و افرادی که دارای قطع دست یا پا هستند، معلول به شمار می‌روند.

توسعه گردشگری در دسترس نیازمند موارد زیر است:

-    محیطی که بتواند نیازهای بازدیدکنندگان و میزبانان، افرادی با ناتوانی موقت یا دائمی، خانواده‌های دارای کودکان خردسال و غیره را تأمین کند.
-    محیط، خدمات و محصولات گردشگری برای دسترسی و بهره‌مندی همه، طبق اصول و استانداردهای جهانی طراحی شوند.
-    اطلاعات دقیق و در دسترس در مورد امکانات، محصولات و خدمات گردشگری در دسترس ارائه شود.
-    آموزش و آگاهی دهی به گردشگران در هر سطح.

سازمان جهانی گردشگری نیز دستورالعملی در خصوص استانداردهای گردشگری در دسترس ارائه نمود که بر اساس آن، اقدامات مربوط به "در دسترس بودن" باید در راستای زنجیره گردشگری و در ارتباط با محصولات، خدمات و فعالیت‌های گردشگری انجام گیرد. زنجیره گردشگری عبارت است از:

-    مدیریت مقاصد گردشگری
-    اطلاعات و تبلیغات گردشگری (سیستم‌های رزرواسیون و اطلاعات)
-    فضای معماری و طراحی شهری (شامل پارکینگ‌ها، ابزارهای ارتباطی، علائم، حرکت یا جا به جایی افقی، جا به جایی عمودی، امکانات بهداشت شهری، قیمت‌ها)
-    وسایل حمل و نقل (خودروهای شخصی یا اجاره‌ای، اتوبوس‌ها، تاکسی‌ها، قطارها، خودروهای کابلی، کشتی‌های تفریحی و هواپیماها) و ایستگاه‌ها (ترمینال‌ها، ایستگاه‌ها، فرودگاه‌ها و غیره)
-    اقامتگاه‌ها و مراکز عرضه غذا
-    فعالیت‌های فرهنگی (موزه‌ها، تئاترها، سینماها و غیره) و سایر فعالیت‌ها و رویدادهای گردشگری

برخی اقداماتی که در این خصوص باید صورت پذیرد عبارت‌اند از:
-    اجرای استانداردها، راهنماهای دسترسی و علائم خاص در سراسر بخش‌های گردشگری
-    ایجاد موقعیت‌های شغلی در صنعت گردشگری برای معلولین
-    اجرای قوانین جهانی طراحی و پایداری در ساخت و ساز یا بازسازی فضاهای عمومی ساختمان‌ها و خدمات
-    اجرای قوانین گردآوری اطلاعات جامع برای بازدیدکنندگان، سایت‌های گردشگری، سامانه‌های رزرواسیون، حمل و نقل، تأسیسات و خدمات
-    سرمایه‌گذاری برای ایجاد آگاهی و ساخت ظرفیت در زنجیره‌های تأمین‌کننده گردشگری در دسترس
-    حمایت از خلاقیت و نوآوری در گردشگری برای بهبود کیفیت و فراهم شدن امنیت و راحتی برای همه به خصوص برای معلول‌ها
-    تشویق ذی‌نفعان به تعامل و کارگروهی برای اجرای استانداردهای دسترسی در خدمات و محصولات گردشگری
-    مشارکت سازمان‌های مرتبط با امور معلولان در فرایندهای توسعه گردشگری